بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٤٣ - دليل مصنف(ره) بر مختار خود

دليل مصنّف (ره) بر مختار خود

سپس در مقام اقامه دليل مى‌فرمايند:

دليل ما آنستكه منشاء توهّم مجاز و قائل شدن بآن اينستكه ادوات عموم چون وضعشان براى دلالت نمودن بر توسعه مدخول و تعميم آن نسبت بجميع افراد است لاجرم اگر از آن‌ها بعض افراد اراده گردد پس در غير موضوع‌له استعمال شده و در نتيجه اين استعمال مجازى مى‌باشد.

پس از آن مرحوم مصنّف مى‌فرمايد:

ولى اين توهّم بمختصر دقّت و تأمّلى دفع مى‌گردد زيرا در عامّى كه بمخصّص متّصل تخصيص خورده مانند قول شما كه مى‌گوئيد: اكرم كلّ عالم الّا الفاسقين (هرعالم و دانشمندى غير از فاسقين از ايشان را اكرام نما).

ادات عموم يعنى كلمه « كلّ » صرفا در معناى خودش يعنى شمول و عموم نسبت بجميع افراد مدخول استعمال گرديده منتهى گاهى يك لفظ بمدخول دلالت دارد مانند: اكرم كلّ عادل.

كه لفظ « كلّ » در اينمثال دلالت دارد بر اينكه از « عادل » تمام مصاديق اراده شده و زمانى بيش از يك لفظ دلالت بر آن دارد و اين در وقتى است كه مخصّص در كلام بيايد چه آنكه مخصّص معنايش اينستكه مدخول « كلّ » در مثال « اكرم كلّ عالم الّا الفاسقين» مثلا تمام مصاديق لفظ « عالم » نبوده بلكه خصوص عالم عادل مى‌باشد.

و امّا لفظ « كلّ » بر همان دلالتى كه بر عموم و شمول داشته در اينجا نيز باقى است زيرا در اينجا نيز دلالت بر شمول و عموم داشته منتهى بر شمول تمام مصاديق عالم عادل، پس مدخولش در اينمثال محدودتر و افرادش كمتر از افراد مثال اوّل يعنى « اكرم كلّ عالم» مى‌باشد نه اينكه در ناحيه « كلّ » معنا تغيير يافته باشد فلذا نمى‌توان كلمه « كلّ » را برداشت و بجاى آن لفظ « بعض » را قرار داد